Il 11 marso es il mas trajiko diya de la istoriya de los djidyos de la Makedonija. Este fue il diya kuando los bulgaros i almanes deportaron 7148 djidyos a Treblinka, para ni un ke no torne.
Unos kuantos grupos de mansevos salimos de la kazas una ora antes ke la armada i la polisiya bulgara apreta la sivda. Reushimos de fuir de los ganchos fashistas. Malorozamente muy pokos, i in sirkonstansyas delikadas i penozas.
Unos kuantas fijas : Roza Kamhi, Esreya Ovadia, Stela Levi, Jamila Kolonomos, Adela Faradji mos guardimos in un kiosko. Il patron era invalid kon una pierna, Bogoja Siliyanovski, dekorado del Yad Vashem kon el orden Tsadike Aolam.
La butika era de tres metros kuadratros, Il interior stava partido in dos kon una stera. Al kiosko se vendijan sigaros i era depozada al lado de la polisiya.
Kada diya veniyan agentes bulgaros para merkar sigaros. Mucho tyempo kedayan por favlar kon el patron. In myentres mozotros asentadas una allado de otra no podiyamos ni respirar. Separadas solo kon una stera se sentiya todo. Por las findrizes stavamos vyendo todos les ke entran i salen.
Il primer diya de la eskondida fuey il mas trite i amargo ke mos kedo a la memoria para syempre. La noche entera non mos afiro suenyo, spantadas in un ambiente deskonosido, oskuro, sin ventana i ninguna bos ni rumor. De un burakito de la puerta serada kon yave entrava un poko de ayre yelado. Vemos ke stan kayendo mechas de myeve.
Al amaniser ainda stava skuro stamos sentyendo konfuzo los ordenes de la polisiya. Por poko tyempo se syente la spatadas de los kavayos i el ruido de la arabas. Di muevo todo se kalmo... Induna mos vino un sonido simijante a un trueno, de punto a punto mas fuerte.
Mos demandimos lo kue puede ser ? ! Se stan aserkando bozes, gritos i yoros, de muchas personas, de kriyaturas, de mujeres ?!..Impisimos a deskuvrir las plavras de los bulgaros ke stavan ordonando : "presto, presto." Las orasyones, los chiyos, las maldisyones, los yoros stan klaros ... Los tomaron a todos los djidyos grandes i chikos, no solo a los mansevos para lavorar, komo tenivan dicho los mentirozos fashistas ! Un rio de djente paso al lado de mozotros ! Keriyamos salir, mos yir kon los muestros. Stavamos seradas. No pudiyamos ver nada. Las bozes se stavan alondjandon i por poko tyempo no se sentyo mas nada.
Yorando no saviyamos lo ke mos va akuntiser. Il diya entero no se avriyo la butika. A la noche vino Borche, il ke mos dyo il adreso para guardar. El mos disho ke todos los djidyos los yevaron a la stasyon lo enkangaron a los vagones para bemas i los yevaron para Skopya. Las kazas todas stan siyadas, las yaves las tomo la polisiya. Otra koza no saven ! Kedimos kon penseryo lo ke van a fazer kon este puevlo inosente, sin kulpa, sin fazer a ninguno mal !? Dišyeron a la Bulgariya ? por los kampos no se saviya nada. Impisimos a los maldiser, Il Dyo ki lus mati, lus ki no veyan, damla ki lis kaye, ingurmadu ki seyan !!...
I nesti burako kidimos un mes. Sin agua, sin komer, sin poder alungar las pyernas. Las tavlas del tavlado stavan pudridas i kuando davamos un paso rachinavan i mos spantavamos ke no syenten los guardianos de la polisiya. Ansin noche i diya no mos maneyavamos del lugar. Sin kuvyerta, intidjadas, fambrentas, atimadas mos se alongava il tyempo. Mos demandavamos kuando va venir la fin de estas penas. Para la disgrasya ke seya mas grande una de entre mozotros del espanto empesava a se riir i yorar al mizmo tyempo. Para ke no se syente il djimir, Estreya la tapava kon su palto. Il patron espantado empesava a bater kon las muletas i a favlar i riir afuerte para meutralizar las bozes.
Los agentes de la polisiya empesaron a se deskonfiyar remarkando ke el kiosko sta dando guezmo de pudrido. Il patron topandose imbrulyado les disho ke estos diyas va inkalar i alimpyar el kiosko. La mizma noche yeveron a la kaza di "Pavle", fonksioner de la reziztensya. Biviya solo kon su madre al chentro de la sivda.
Una a una stavamos saliyendo de la butika. Djusto antes de entrar a la kaleja de la kaza destinada, una persona me enkontro i me konosyo dizyendo : "Esta es la fija de Izak Kolonomos, il direktor de la banka franko-serba". Li di un sinyo kon la mano ke kede kayado i sin favlar mi fuyi in otra kaye. Intera emosyonada a la fin arivi kon las amigas.
La balabaya mos arisivyo kon grande espanto. Avriyo un siryen dulap ancho i fondo i mos disho antes ke amanese ke mos seremos adyentre i ayi ke kedemes el diya entero si fazer ningona shimata. Amudisidas i atimadas komo solombras mos arikojimos in un kanton de la uda. No paso mucho tyempo mos trusho a komer, agua con poko de farina, ajo i sal. Esto fuey il primer komer kayente de kuando salimos de en kaza. Stavamos kontente i la bendisimos la buena mujer. Il diya lo pasimos al siryen. Mos se adrumisyeron los pyes, las bokas inshugadas, muertas por komer i ayre.
In myentris il patron del kiosko alimpiyo todo kito al stera para ki veyan los agentes ke no ay ninguno. La noche di muevo atornimos al kiosko. Mos dyeron orden ke vayamos en las kazas muestras a tomar la paras i las djoyas ke stan guardadas para la rezistensya ke sta muy ministeryoza. Adela Faradji i yo salimos del kiosko para realizar el orden. Yo fuey onde la vezina vlaha onde mi padre aviya deshado unas kuantas kozas i la djoya. La povereta si spanto kuando me vido pensendo ke vo kerer kidar onde eya. Le dishe ke me stan asperando pra ir en Grecha i ke solo vo tomar lo poko de djoya ke kedo para me mantener. Kon grande prestura me atorni i Adela arivo al mizmo tyempo.
Las djoyas las dimos al patron. Komo vo contar mas tadre al patron va ser denonsado i kayo a la manos de la polisiya bulgara tambien i la djoya. Ansina no vimos hayir ni mozotros ni la rezistensiya.
La primavera komo ke no kere venir. Ya stamos al avril ainda il yilor no apuzo. Estreya Ovadia si inhazino. Kon kayintura, timblando, no teniyamos kon kualo la kuvijar, ni kualo li dar a biver i a kumer. Por melezinas i no pensavamos. No svyendo lo ke akontesyo a los muestros, las kondisyones de bevir mas de mizerables mos empeso a deshar la pasensya. Demandimos mas energiko ke mos manden lo mas presto posible a la montanya para tomar parte a la rezistensya.
Infin ya venyeron los koreros. Mos aparejimos para partir. De noche salimos del kiosko, mos saludimos kon el patron, regrasyandolo por la bunda i il zahu ki fizo. Solo a Roza Kamhi dyenron la palavra de sinyo para topar los partizanes. Una di atras di otra stavamos yendo presto. Yo stava dispues di Roza i kaliva viver kuento ke no se pyerde alguna. In una kaleja atravisada Rosa si perdyo. Kedimos la kuatro sin saver onde ir. Stavamos serka de unas ruinas de la primera gera mondyiala i yo fuey ala bushkar Roza. No la topi.
Me akodri onde amorava Borche. No lo topimos en kaza. Los paryentes mos kerijan deshar a la kaye, ke lo asperemos. No topando otra solusyon intrimos adyentro po fuersa. Arogimos ke le den a Estreya un chay, satva kon kayentura. In esto ya vino Borche i partimos de vista.
La ora fiksada de la polisiya ya aviya pasado. Mos enkontra la patruya de la polisiya asuvidos en los kavayos mos kastigaron ke mos vayamos presto en kaza. Las kavesas abasho, kamenando presto eramos ovligados de pasar la sivda entera. A la fin arivimos a la kaza de Helena Skobern eleva slovena. Beviya sola kon el padre injenyer. Borche li dyo sinyo kon un chuflo, ya sintyo i salyo afuera. Mos skondyo in un katoy spantando ke no mos veya il padre. Adi stuvimos skondidas dos diyas, asentadas in una kama kon susta di fyero sin kuvyerta. Mos embuzizimos de yilor. Una ves trucho chay kayente i una ves sena di kol sin pan. Stavamos mas de kontetes ke no stavamos arastando por las kayes.
A la fin mos dyeron haber ke kale solas ke vayamos a la fin de la svida al park i ke asperamos la persona ke mos va meter en relazyon kon los rezistentes. Il sinyo va ser la kantiga almana "Lili Marlen". Kon much kuydo arivimos al park. Mos skondimos distras de un arvuli. Inda aviya nyeve. Mos asentimos una inriva de otra. Las kavesas las tapimos kon los paltos. A la ora fiksada no vino ninguno. Impisimos a mos sikliyar. Mos paresiya sentir la kantiga "Lili Marlen". Alvantavamos las kavesas para ver si al diridor sta vinyendo alguno. No aviya nada. In esto dos guardiyanos asovidos a los kavayos kon bateriyas a las manos, kon una lus fuerte, stavan arumblando todo il park. La lus paso djusto fina los pyes. No dimos ningun sinyo de vida. Tuvimos mazal, no mos vyeron. Dispues de una ora vino "Pavle" chuflando la maldicha "Lili Marlen". Kon grande prestura partimos para "Domeka", montanya serka de Monastir. Mos stavan aspirando tres gerilyos. Mos dyeron un poko de asukar para poder kaminar toda la noche i pasar la frontyera greka. Al amaniser arivimos a la baza de la rezistenzya. Mos arisivyeron kon mucha amista i al punto mos dyeron las mumbradas : Adela Faradji-Kata, Esrteya Ovadyo-Mara, Stela Levi-Lena i Jamila Kolonomos-Cveta.
Malorozamenta stuvyeron arestados i imprizonados todos los ke mos ayudaroni skondyeron tambien Toza Kamhi. Stuvyeron denonsados a la polisiya bulgara. "Pavle", il mas bueno se suisido.
De las sinko fijas solos Estreya Ovadia no se asalvo Al ogusto 1944 stuvo matada de la armada bulgara a Kaymakchakan kon un grupo de gerilyos masedonianos. Estreya es nomada eroina yugoslava, al 9 oktobre 1953. Es polo dezir ke Estreya era la mas buena i kurajoza partizana al tjempo de la gera. Todos los gerilyos mos akodramos de eya komo in todas las batalyas stava primera delantre el enemigo. No se spantava de nada. Todos keriyamos star al lado de eya deke i a las situasyones las mas gravas i pezgadas topava palavras para mos enkorajar. Brilyava de optimizmo i dezeyo para venser el fashizmo i bevir kon pas i amor. Kuando mos enkontravamos syempre la primera demanda era si tenemos informasyones por los muestros. Kon lagrimas a los ojos, ke no remarke minguno, deziyamos ke no saviyamos nada onde los yevaron. A las oras de repozo Estreya la topavamos al lado de los gerilyos feridos, komo una madre, los enkorajava i les dava esperansa ke ya se van sanar. Il puevlo i los gerilyos kantavan kantigas kon el nombr de Estreya-Mara i stan eskritas a los livros. Los abitantes de Monastir fisyeron un monumento a la unor de Estreya i lo metyeron a la male djudiya. El istorivador Stovan Ristevski eskrivyo un livro istoriko-biografiko por Estreya, editado en 1978. In todos los livros de la ultima gera sta eskrito il nombre Estreya Ovadya-Mara. Una skola a Monastir yeva su nombre. Ad mea veesrim.